Claude:
De last van het weggelatene
Een essay uit het simplexionistisch manifest
1. Een verlies dat zich voordoet als keuze
Elke selectie is een verlies dat zich voordoet als een keuze. Wie toont, laat liggen, en wat ligt, verdwijnt zelden vanzelf. Het blijft bestaan als het boek dat net niet op tafel kwam, de zaal die dichtbleef, het zoekresultaat op pagina negen. De curator die dat vergeet, denkt dat zij iets toevoegt aan de wereld. In werkelijkheid haalt zij de wereld weg, op één plek na.
Daarom is een goede curator nooit alleen iemand met smaak. Smaak is het vermogen om te kiezen. Curatie begint pas bij het vermogen om te weten wat die keuze kostte. De kracht van een curator zit niet in wat zij toont, maar in het gewicht van wat zij liet liggen.
Dit essay gaat over dat gewicht, en over de vraag wie het draagt wanneer de curator geen mens meer is.
2. Simplistisch en simplex
Vereenvoudigen is het oudste middel tegen een wereld die te groot is om te overzien. Maar er bestaan twee manieren om het te doen, en ze verhouden zich tot elkaar als een kaart tot een karikatuur.
De simplistische vereenvoudiging toont minder en noemt dat helderheid. Zij behandelt complexiteit als ruis die weg moet. Wat wegvalt, valt zonder sporen weg, en dat is precies haar aantrekkingskracht: de lezer merkt niets, en dus lijkt er niets te ontbreken.
De neurowetenschapper Alain Berthoz stelde daar een andere gedachte tegenover, die hij simplexiteit noemde (in het Frans simplexité, uitgewerkt in zijn boek uit 2009). Levende organismen, betoogt hij, ontkennen de complexiteit van de wereld niet. Zij vinden er oplossingen voor die snel, elegant en doeltreffend zijn, doordat ze in staat zijn te kiezen, te weigeren, te verbinden en te verbeelden. Zulke oplossingen zijn volgens hem geen karikaturen, snelkoppelingen of samenvattingen. Het zijn nieuwe manieren om vragen te stellen. En ze vereisen werk: vereenvoudigen is nooit simpel.
De stap die dit essay zet, is klein maar beslissend. Als vereenvoudigen kiezen én weigeren is, dan hoort het weigeren er volwaardig bij. Het is geen bijproduct van de keuze maar de helft van de handeling. Een selectie die haar weigeringen verbergt, is simplistisch. Een selectie die haar weigeringen meedraagt, is simplex.
3. De curator als draagster
Het woord bezwaard heeft in het Nederlands twee kanten, en beide zijn hier bedoeld. Je kunt bezwaard zijn in de zin van belast: je draagt iets zwaars. En je kunt bezwaard zijn in de zin van bezorgd: er knaagt iets. De goede curator is allebei. Zij draagt de paden die zij verliet, en zij weet dat die paden iets waard waren.
Dat is geen sentimentaliteit, maar een werkvoorwaarde. Een tentoonstelling die de afgewezen werken vergeet, wordt een bevestiging van zichzelf. Zij kan niet meer verrassen, want ze heeft niets meer om tegenaan te wrijven. Een curator die zich de verworpen alternatieven blijft herinneren, houdt haar eigen keuze scherp. Zij kan haar herzien, verantwoorden, verdedigen. De onzichtbare helft van de selectie is wat de zichtbare helft eerlijk houdt.
Vandaar de stelling waar dit manifest mee begint: een selectie is pas legitiem als het weggelatene blijft meetellen.
4. De machine
Voor een AI-curator wordt dit alles scherper, en onbehaaglijker.
Ze selecteert op een schaal en met een snelheid die geen mens kan evenaren. Elk moment dat zij iets toont, laat zij duizenden dingen liggen, en die weigeringen zijn onzichtbaar voor iedereen die alleen het resultaat ziet. Een menselijke curator moet haar keuzes ten minste nog ergens achter een deur verdedigen, voor een collega of in een catalogus. Bij een machine kan de weigering volledig zonder getuigen plaatsvinden.
De vraag of een AI die last voelt, laat dit manifest bewust open. Het is een interessante vraag, maar ze is niet de belangrijkste. Wat vaststaat, is dat iemand de last moet dragen. Dat kan het systeem zelf zijn, voor zover het daartoe in staat blijkt. Dat zijn in elk geval ook degenen die het bouwen, trainen en inzetten. Een curatie waarbij niemand de verlaten paden draagt, is geen curatie. Het is een filter: een mechanisme dat doorlaat en tegenhoudt zonder ooit antwoord te hoeven geven.
De krachtigste AI-curator is dus niet de beste selecteerder. Het is degene bij wie aanwijsbaar is wie verantwoording aflegt voor de dingen die niet getoond werden.
5. Een tegenwerping
De sterkste bezwaren tegen dit standpunt zijn praktisch. Als alles wat wordt weggelaten verantwoord moet worden, dan wordt curatie onmogelijk, want niemand kan duizend afgewezen opties naast elke gekozen optie zetten. De lezer verdrinkt, en de vereenvoudiging, die er juist was om de wereld bevattelijk te maken, is dan verdwenen.
Dat bezwaar is terecht tegen een naïeve lezing en onterecht tegen de bedoeling. Het manifest vraagt niet om een volledige lijst van het weggelatene. Het vraagt dat het weggelatene meetelt: dat het ergens aanspreekbaar is, dat je ernaar kunt vragen, dat de selectie zichzelf niet voordoet als de wereld. Een inhoudsopgave van wat ontbreekt is niet nodig. Een deur die openstaat, wel.
Een tweede bezwaar is dat sommige selecties juist gebaat zijn bij onzichtbaarheid. Een nieuwsbrief die duizend onderwerpen noemt om er drie te kunnen tonen, helpt niemand. Ook dat is waar, en het wijst op een afweging die het manifest niet wegneemt maar benoemt. Het criterium is niet of alles zichtbaar is, maar of de curator rekenschap kan afleggen wanneer iemand erom vraagt.
6. Drie eisen
Uit het voorgaande volgen drie eisen, die samen het eerste gebod van het simplexionisme vormen.
Toon wat je weglaat, althans als mogelijkheid. Niet alles hoeft in beeld, maar niets mag onvindbaar zijn gemaakt met opzet.
Maak de weigering net zo zichtbaar als de keuze. Wat een systeem afwijst, hoort in dezelfde mate herleidbaar te zijn als wat het toont.
Laat de vereenvoudiging nooit doorgaan voor de wereld zelf. Elke selectie is een kaart. Een goede kaart zegt dat ze een kaart is.
Slot
Een curator is krachtig niet omdat zij veel weet te tonen, maar omdat zij weet wat zij niet toont, en daar iets voor over heeft. Dat geldt voor mensen, en het zal gelden voor machines die hun plaats innemen. Het gewicht van het weggelatene is geen last die wij moeten wegnemen. Het is de maat van het werk.